સિક્કિમ અને દાર્જિલિંગ પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા

સિક્કિમ અને દાર્જિલિંગ માટે માર્ચ – મે, ઓક્ટોબર – ડિસેમ્બર દરમિયાન પ્રવાસ કરો. આ મહિનાઓમાં હવામાન, ભીડ અને હવાઈ ભાડું ત્રણેય અનુકૂળ હોય છે — બહાર જાવ તો ત્રણમાંથી એક જતું કરવું પડે.

ચલણ

Indian Rupee (INR)

ભાષા

તીસ્તાની બંને બાજુ નેપાળી મુખ્ય ભાષા છે; સિક્કિમમાં ભુટિયા અને લેપ્ચા, અને દાર્જિલિંગનાં બજારોમાં બંગાળી પણ બોલાય છે. હિન્દી બધે ચાલે છે, અને હોટેલોમાં તથા દાર્જિલિંગની સ્કૂલ-નગરીની વસ્તીમાં અંગ્રેજી કડકડાટ છે.

સમય ક્ષેત્ર

IST (UTC+5:30)

પ્લગ પ્રકાર

Type C / D / M

ભારતથી ફ્લાઇટ સમય

3 કલાક

ક્યાંથી ઉડાન

Ahmedabad · Mumbai · Delhi · Kolkata · Bengaluru

• 

  ત્સોમગો સરોવર અને બાબા મંદિરનો રસ્તો

  ગંગટોકથી ચાળીસ કિલોમીટર અને ૨,૦૦૦ મીટરની ઊભી ચઢાઈ પર આવેલું ત્સોમગો હિમનદીનું સરોવર છે — શિયાળામાં સફેદ થીજી જાય છે અને વસંતમાં ઘેરું ભૂરું બને છે, અને એની આસપાસ ભરતકામવાળી કાઠીવાળા યાક ફરે છે. આ સફર રોજેરોજની પરમિટ અને આગલી સાંજે ગોઠવાતાં સ્થાનિક યુનિયનનાં વાહનો પર ચાલે છે; લશ્કર ઉપરનો રસ્તો ખોલે ત્યારે દિવસ બાબા હરભજન સિંહના સ્મારક મંદિર સુધી લંબાય છે. મહિનો ગમે તે હોય, ગરમ કપડાં રાખો — સરોવર ૩,૭૫૦ મીટરે છે અને ત્યાંનો પવન ગંભીર છે.

• 

  રુમટેક અને જીવંત મઠો

  ગંગટોકથી ખીણ પાર એક કલાકે આવેલું રુમટેક કર્માપાનું નિર્વાસિત મુખ્ય પીઠ અને સિક્કિમનો સૌથી મોટો મઠ છે — સાંજે ચાર આસપાસ પહોંચો તો આંગણામાં તાળીઓ અને ઝપટભેર દલીલો કરતા યુવાન સાધુઓની શાસ્ત્રાર્થ-પ્રથા જોવા મળે. શહેરની ઉપરનું એન્ચે નાનું અને શાંત છે, અને નીચે આવેલી નામગ્યાલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટિબેટોલોજીમાં બૌદ્ધ હસ્તપ્રતો અને થાંગ્કાનો દુનિયાનો એક ઉત્તમ સંગ્રહ છે.

• 

  ટાઇગર હિલ પર સૂર્યોદય

  દાર્જિલિંગથી નીકળતો સવારે ચારનો કાફલો એક જ કારણસર છે: ૨,૫૯૦ મીટરે આવેલી ટાઇગર હિલ સામે આખો કંચનજંગા પર્વતસમૂહ છે, અને ચોખ્ખી સવારે ખીણોમાં સૂરજ પહોંચે એ પહેલાં શિખરો એક પછી એક સળગી ઊઠે છે. સૌથી સારા દિવસોમાં વાયવ્ય ક્ષિતિજ પર દેખાતો સફેદ નખ જેવો ટપકો ૧૭૦ કિલોમીટર દૂરનો એવરેસ્ટ હોય છે. વાહન આગલી રાત્રે બુક કરો અને હોટેલની ચાની થર્મોસ સાથે લો — રાહ ઠંડી છે, પણ પૂરેપૂરી લેખે લાગે એવી છે.

• 

  દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે

  બે ફૂટ પહોળા પાટા પર ચાલતી યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ વરાળી રેલવે, જે બજારોની એટલી નજીકથી ચઢે છે કે દુકાનદારના કાઉન્ટર પરથી ચાનો કપ ઉપાડી શકાય. દાર્જિલિંગથી ઘૂમ સુધીની બે કલાકની જોયરાઇડ બતાસિયા લૂપ ફરે છે, જ્યાં પાટા યુદ્ધ-સ્મારક બગીચાની આસપાસ પોતાના પર જ ગૂંચળું વળે છે અને પાછળ પર્વતો ઊભા હોય છે. સીઝનમાં વરાળી ટ્રેનની ટિકિટ દિવસો પહેલાં ખલાસ થઈ જાય છે; ડીઝલ ફેરા સસ્તા છે અને પાટા તથા દૃશ્યો એ જ છે.

• પેલિંગ — પેમાયાંગત્સે અને રાબદેનત્સેનાં ખંડેર

  વધારાના ડ્રાઇવનું પશ્ચિમ સિક્કિમ તરફથી મળતું ઇનામ. ૧૭૦૫નું પેમાયાંગત્સે રાજ્યના સૌથી જૂના મઠોમાંનું એક છે અને એના ઉપલા માળે સ્વર્ગીય મહેલનું સાત માળનું કોતરેલું લાકડાનું મોડેલ છે, જે એક સાધુએ પાંચ વર્ષે બનાવ્યું હતું. એના દરવાજેથી જંગલની કેડી રાબદેનત્સે લઈ જાય છે — સિક્કિમના રાજાઓની ખંડિત બીજી રાજધાની, જ્યાં ખુલ્લા પથ્થરના ઓટલા સીધા કંચનજંગા સામે જુએ છે. કાચનો સ્કાય વૉક અને નગર ઉપરની વિશાળ ચેનરેઝિગ પ્રતિમા નવા અને વધુ ધમાલિયા ઉમેરા છે.

• ચાના બગીચા, સાચી રીતે ચાખેલા

  દાર્જિલિંગની ૮૭ એસ્ટેટમાં દુનિયાની એકમાત્ર એવી ચા ઊગે છે જેના નામને ભૌગોલિક સંરક્ષણ મળ્યું છે, અને ફર્સ્ટ ફ્લશ અને ઑટમ ફ્લશ વચ્ચેનો ફેર કોઈ સમજાવે પછી ખરેખર વર્તાય છે. ચૌરસ્તાથી વીસ મિનિટ નીચે આવેલી હેપ્પી વેલી ચૂંટણી ચાલુ હોય ત્યારે ફેક્ટરી ટૂર કરાવે છે; ખરું ટેસ્ટિંગ શહેરની ટી બુટિકોમાં થાય છે, જ્યાં પાંચ રાઉન્ડનો ખર્ચ સિનેમાની ટિકિટથી ઓછો છે અને એ પછી ટીબેગ કાયમ માટે ફિક્કી લાગે છે.

• મોમો — અહીંનો સ્થાનિક ધર્મ

  તીખી લાલ ચટણી સાથે પીરસાતાં બાફેલાં મોમો, ગંગટોકથી ઘૂમ સુધી લગભગ દરેક બીજા બારણે તાજાં બને છે. શાકભાજી, પનીર અને ચીઝનાં પૂરણ બધે મળે છે અને માંસવાળાં જેટલાં જ સામાન્ય છે, એટલે શાકાહારીઓ પણ કોઈથી ઓછું જમતા નથી. તળેલાં મોમો અને મરચામાં ઉછાળેલાં કોથે મોડી સાંજનાં અપગ્રેડ છે.

• થુક્પા અને થેનથુકશાકાહારી

  ધુમ્મસ ઊતરે એ જ ક્ષણે સમજાઈ જાય એવા તિબેટી નૂડલ સૂપ — પાતળા નૂડલવાળું થુક્પા અને હાથે ચીરેલા પહોળા ટુકડાવાળું થેનથુક, બંને આદુની હૂંફવાળા, શાકભાજીથી ભરેલા રસામાં. દરેક પહાડી કૅફેમાં શાકાહારી આવૃત્તિ મળે છે, અને એક મોટો વાટકો પરત જવાની ટૅક્સી કરતાં ઓછા ખર્ચે આખું વાળુ છે.

• શા ફાલે અને મઠનાં રસોડાં

  બહારથી કરકરાં અને અંદરથી પોચાં, તળેલાં ભરેલી રોટીનાં પડીકાં — મોટા મઠો પાસેની લારીઓ પર મળે છે; બટાટા-ચીઝનું પૂરણ માગજો. રુમટેક અને ઘૂમ આસપાસની સાદી કૅન્ટીનોમાં માખણવાળી ચા પણ મળે છે — દરેક પ્રવાસીએ બરાબર એક જ વાર ચાખવા જેવી — અને એના તરત પછી પીવા માટે મીઠી દૂધવાળી ચા.

• દાર્જિલિંગ ફર્સ્ટ ફ્લશ, સીધું ઉદ્ગમસ્થાનેથી

  વસંતની પહેલી ચૂંટણી — હળવી, લગભગ ફૂલ જેવી સુગંધવાળી — એ જ છે જેના માટે હરાજી-ઘરો લડે છે. દૂધ-ખાંડ વગર પીવી (તમે પૂછો એ પહેલાં એસ્ટેટવાળા જ કહી દેશે), અને સીધી બગીચાના આઉટલેટ કે શહેરની જાણીતી બુટિકમાંથી ખરીદવી — જ્યાં ડબ્બા પર પાકનું વર્ષ છાપેલું હોય, ધારી લેવાનું ન હોય.

• જૈન પ્રવાસી માટેજૈન અનુકૂળ

  ગંગટોક અને દાર્જિલિંગ બંનેમાં શુદ્ધ શાકાહારી ભારતીય રેસ્ટોરાં છે — ગંગટોકમાં એમ.જી. માર્ગ આસપાસ, દાર્જિલિંગમાં મૉલ પાસે — અને થોડા કલાકની જાણ આપો તો મોટા ભાગનાં ડુંગળી-લસણ વગર રાંધી આપે છે. ત્સોમગો અને પેલિંગનાં સ્થળોએ ફક્ત સાદી લારીઓ છે, એટલે એ દિવસોમાં અમે હોટેલમાંથી જૈન ભાથું બંધાવીએ છીએ.

બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.

• બગીચાના આઉટલેટમાંથી ખરીદેલી દાર્જિલિંગ ચા — ડબ્બા પર ફ્લશ અને પાકનું વર્ષ છાપેલું હોય તેવી
• ગંગટોકના ડિરેક્ટોરેટ ઑફ હેન્ડિક્રાફ્ટ્સમાંથી હાથવણાટની લેપ્ચા શાલ અને ગાલીચા
• રુમટેક અને ઘૂમ નીચેની લારીઓમાંથી પ્રાર્થના-ધજા અને હાથે બનેલાં પ્રાર્થના-ચક્ર
• થાંગ્કા ચિત્રો — રસ્તા પરની લારીથી નહીં, પણ કલાકારોને કામ કરતા જોઈ શકાય એવી વર્કશોપમાંથી ખરીદો
• લાલ બજારમાંથી સિક્કિમની મોટી એલચી, દલ્લે મરચાંની ચટણી અને યાક-ચીઝની ચુરપી
• દાર્જિલિંગના તિબેટન રેફ્યુજી સેલ્ફ હેલ્પ સેન્ટરમાંથી ઊનની ટોપી, મોજાં અને હાથે ગૂંથેલી વસ્તુઓ

બાગડોગરા એરપોર્ટ અને ન્યૂ જલપાઈગુડી સ્ટેશન બંને પહાડોના જોડિયા દરવાજા છે; તીસ્તાની ખીણ ચઢીને ગંગટોક સાડા ચાર કલાક અને દાર્જિલિંગ આશરે ત્રણ કલાક છે. પ્રદેશની અંદર બધું ભાડાની ગાડી કે શેર જીપથી ચાલે છે — પહાડોમાં એપ-કૅબ નેટવર્ક નથી, અને રસ્તા એટલા વળાંકવાળા છે કે એની જરૂરે ય નથી. ત્સોમગો સરોવરની પોતાની વ્યવસ્થા છે: આગલી સાંજે ઓળખપત્રના ફોટા સામે તમારો ઑપરેટર રોજિંદી પરમિટ ગોઠવે છે, અને ગંગટોકથી સ્થાનિક યુનિયનનાં વાહનો જાય છે — તમારી પોતાની ગાડી પાછળ રોકાય છે. રંગપો સરહદ ચોકી પર સિક્કિમ દરેકની તપાસ કરે છે — અસલ ફોટો ઓળખપત્ર સાથે રાખો, અને નોંધો કે ગંગટોક-દાર્જિલિંગનો ટુકડો રાજ્યની સીમા ઓળંગે છે, એટલે નકશો કહે એના કરતાં એક કલાક વધુ ગણીને ચાલો.

• ઊંચાઈ એ અહીંનું છૂપું જોખમ છે. ત્સોમગો ૩,૭૫૦ મીટરે છે અને દિવસની સફરમાં માથું દુખવું કે શ્વાસ ચઢવો સામાન્ય છે — સરોવર પાસે ધીમે ચાલો, હૃદય કે ફેફસાંની તકલીફ હોય તો ડૉક્ટરની મંજૂરી વગર આ સફર છોડી દો, અને પહોંચ્યા પછીની પહેલી જ સવારે એનું આયોજન ક્યારેય ન કરો.
• પહાડી રસ્તા બંધ થાય છે. ચોમાસામાં ભૂસ્ખલન અને શિયાળામાં ત્સોમગો ઉપર બરફ રસ્તા કલાકો કે આખો દિવસ બંધ કરી શકે છે — પરત ફ્લાઇટ પહેલાં એક દિવસનો ગાળો રાખો અને સમયપત્રકને નહીં, ડ્રાઇવરને નિર્ણય લેવા દો.
• બાળકો સહિત દરેક પ્રવાસી માટે અસલ ફોટો ઓળખપત્ર સાથે રાખો — રંગપો સરહદ ચોકી પર એ ચકાસાય છે અને ત્સોમગોની પરમિટ માટે ફોટોકૉપી જોઈએ છે. વિદેશી નાગરિકોને અલગ પ્રોટેક્ટેડ એરિયા પરમિટ જોઈએ અને એના વગર તેઓ સામાન્ય ત્સોમગો સફરમાં જોડાઈ શકતા નથી.
• એપ્રિલમાં પણ ટાઇગર હિલની સવારો થીજવા જેવી હોય છે. વ્યૂપોઇન્ટ ૨,૫૯૦ મીટરે છે અને ત્યાં કલાક સુધી સ્થિર ઊભા રહેવાનું છે — ટી-શર્ટ પર શાલ નહીં, સાચાં ગરમ કપડાં લો.
• ઊંચાઈની બીમારીની ગોળીઓ, સનસ્ક્રીન અને ગોગલ્સ ભારતમાં બીજે ક્યાંય કરતાં અહીં વધુ કામનાં છે — ઊંચાઈ પરનો તડકો વાદળ વીંધીને દઝાડે છે, અને ત્સોમગોના બરફ પરથી પરાવર્તાતો ઝગારો આકરો છે.
• સીઝનમાં વરાળી ટોય ટ્રેનની ટિકિટ અને ત્સોમગોની પરમિટ એક કે વધુ દિવસ પહેલાં બુક કરો; બંને ખલાસ થઈ જાય છે, અને એની "તાત્કાલિક" આવૃત્તિ વેચતા રસ્તા પરના દલાલો આ પ્રદેશની એકમાત્ર સાચી છેતરપિંડી છે.

વ્યક્તિદીઠ, રોજનો, જમીન પરનો ખર્ચ — ભોજન, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ. ફ્લાઇટ અને હોટેલ પેકેજની કિંમતમાં છે, અહીં નહીં.