ભારત
બારમી સદીનો સૂર્યરથ, જીવંત ભગવાન, અને ડોલ્ફિનથી ભરેલું સરોવર
આ સ્થળ
ઓડિશા જૂના ભારતનું શ્રેષ્ઠ બધું એક જ એરપોર્ટથી બે કલાકના ડ્રાઇવમાં સાચવીને બેઠું છે. રાજધાની ભુવનેશ્વર મધ્યયુગમાં લગભગ સાતસો મંદિરોનું શહેર હતું અને આજેય જૂના નગરમાં ડઝનબંધ મંદિરો ધરાવે છે — કોતરણી એટલી ઘાટી કે માર્ગદર્શકો એક-એક આકૃતિ બતાવવા ટોર્ચ રાખે છે. એક કલાક દક્ષિણે પુરી છે, હિન્દુ તીર્થયાત્રાના ચાર ધામમાંનું એક, જ્યાં કાષ્ઠના ભગવાન જગન્નાથને સેવકો વર્ષના દરેક દિવસે જગાડે છે, શણગારે છે અને ભોગ ધરાવે છે. કિનારે વધુ એક કલાક દૂર કોણાર્ક ઊભું છે — 1250ના દાયકામાં બાર જોડ કોતરેલાં પૈડાંવાળા વિરાટ પથ્થરના રથ રૂપે બંધાયેલું સૂર્ય મંદિર, 1984થી યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ.
આ રાજ્ય અભ્યાસક્રમ નહીં પણ રજા બની શકે છે એનું કારણ સ્મારકોની વચ્ચે જે છે તે છે. પુરી પાસે પહોળો, નહાવા લાયક રેતાળ દરિયાકિનારો છે જ્યાં આખું નગર રોજ સાંજે ફરવા નીકળે છે. એની દક્ષિણે ચિલિકા ફેલાયેલું છે — એશિયાનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું સરોવર — ઇરાવદી ડોલ્ફિન, શિયાળુ ફ્લેમિંગો અને થાંભલા પર વસેલાં માછીમાર ગામો સાથે. અને હસ્તકળાનાં ગામ — રઘુરાજપુરના પટચિત્ર ચિત્રકારો, પિપિલીની એપ્લિક ગલી — સીધા કલાકારના ઓટલેથી એવા ભાવે વેચે છે કે દિલ્હીના એમ્પોરિયમ હાસ્યાસ્પદ લાગે.
ઑક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી મોસમ છે: સૂકી, ઊજળી અને ક્યારેય ઠંડી નહીં, અને ડિસેમ્બરનો કોણાર્ક નૃત્ય મહોત્સવ સાંસ્કૃતિક શિખર છે. માર્ચ-એપ્રિલ ગરમ; મે આકરો; જૂનથી સપ્ટેમ્બરનું ચોમાસું ભારે છે અને આ કિનારે વાવાઝોડાની ચેતવણી ખરેખરી સંસ્થા છે. ભુવનેશ્વરના બિજુ પટનાયક ઇન્ટરનેશનલ પર ઊતરો — આ સૂચિનું બધું જ રસ્તે અઢી કલાકની અંદર છે.
શ્રેષ્ઠ મહિના
સોનેરી રંગના મહિનાઓ એટલે ઓડિશા નો શ્રેષ્ઠ સમય — હવામાન, ભીડ અને કિંમત, ત્રણેય સાથે.
સોનેરી = પ્રવાસ માટે શ્રેષ્ઠ મહિનાટીપાં = મહિનો કેટલો વરસાદી છેઊંચું / નીચું °C
હોલિડે પેકેજ
નવું5N / 6Dભુવનેશ્વર 2N · પુરી 3N
ઓડિશાનો જાણીતો પ્રવાસ, બરાબર રીતે — ભુવનેશ્વરનાં કોતરેલાં મંદિરો અને ગુફા-મઠોમાં બે દિવસ, દરિયાકિનારાના રસ્તે કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર, પુરીમાં જગન્નાથ દર્શન, ચિલિકામાં ડોલ્ફિન ક્રૂઝ, અને પાછા વળતાં ચિત્રકારોનું ગામ રઘુરાજપુર. આખો પ્રવાસ ખાનગી ગાડી અને ડ્રાઇવર સાથે, પાંચ રાત્રિ, એક નિરાંતવો ફેરો.
*સૂચક — અંતિમ કિંમત લાઇવ ઉપલબ્ધતા પર નક્કી થાય છે.
નવું6N / 7Dભુવનેશ્વર 2N · પુરી 3N · ચિલિકા (બરકુલ) 1N
નિરાંતવું, ચાર-સ્ટાર ઓડિશા — ભુવનેશ્વરમાં સાંજે એકામ્રા હેરિટેજ વૉક અને ખાનગી ઓડિસી નૃત્ય-બેઠક, ભીડ પહેલાં કોણાર્કમાં સૂર્યોદય, પુરીની રેતી પાસે ત્રણ રાત્રિ, અને ચિલિકાના કિનારે એક રાત્રિ — બીજી સવારે ડોલ્ફિન-ક્ષેત્રો સુધી ખાનગી હોડી. મુખ્ય ચિત્રકાર સાથે પટચિત્ર વર્કશોપ, મોટાભાગનાં રાત્રિભોજન સામેલ, અને ઉતાવળ નહીં પણ રાહ જોતી ગાડી.
*સૂચક — અંતિમ કિંમત લાઇવ ઉપલબ્ધતા પર નક્કી થાય છે.
તમારા દિવસો માટે
જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાનું બારમી સદીનું ધામ, અને ચાર ધામમાંનું એક. અંદરનું રસોડું દુનિયાનાં સૌથી મોટાંમાં ગણાય છે — લાકડાના ચૂલા પર સાત-સાત માટલાં ચઢાવીને મહાપ્રસાદ રંધાય છે. પ્રવેશ ફક્ત હિન્દુઓ માટે છે; બાકીના સૌ સિંહદ્વાર સામેની રઘુનંદન લાઇબ્રેરીની અગાસી પરથી દીવાલો ઉપરનું જાણીતું દૃશ્ય જુએ છે — પેઢીઓથી પ્રવાસીઓ એ જ રીતે જુએ છે.
રાજા નરસિંહદેવ પહેલાએ 1250ના દાયકામાં સૂર્યદેવ માટે પથ્થરનો રથ બંધાવ્યો: ત્રણ મીટર ઊંચાં બાર જોડ પૈડાં, સાત કોતરેલા ઘોડા, અને નર્તકોથી માંડી યુદ્ધના હાથી અને જાણીતાં નિખાલસ યુગલો સુધીની શિલ્પકળાથી ઢંકાયેલી દરેક સપાટી. પૈડાં સૂર્યઘડિયાળ તરીકે કામ કરે છે, અને આરા પરથી સમય વાંચતાં શીખવે એ માર્ગદર્શક દરેક રૂપિયાનું વળતર આપે છે. ખૂલતાંવેંત કે છેલ્લા કલાકે જાઓ — બાંધનારાઓએ ઢળતા સૂર્ય માટે જ આ રચ્યું હતું.
નાના રાજ્ય જેવડું ખારા પાણીનું સરોવર, રેતીની પટ્ટીથી બંગાળના ઉપસાગરથી અલગ પડેલું. સાતપડાથી હોડીઓ દરિયામુખ પાસેનાં ડોલ્ફિન-ક્ષેત્રોમાં જાય છે — શિયાળાના મહિનાઓમાં દેખાવું સામાન્ય છે, જોકે પ્રામાણિક માણસ કોઈ વચન નહીં આપે. નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સરોવર એશિયાના મોટા જળપક્ષી-મેળામાંનો એક પણ ભરે છે — નલબન અભયારણ્યના કાદવ-પટ પર ફ્લેમિંગો સાથે.
અગિયારમી સદીનું વિરાટ લિંગરાજ ફક્ત હિન્દુઓને પ્રવેશ આપે છે — બાકીના ઉત્તર દીવાલ પરના પ્લેટફોર્મ પરથી આખું જુએ છે. પણ બિંદુસાગર તળાવ આસપાસનાં નાનાં મંદિરો સૌ માટે ખુલ્લાં છે અને કોતરણી તો ત્યાં જ સારી છે: મુક્તેશ્વરની શણગારેલી તોરણ-કમાન, રાજારાણીની રેતપથ્થરની આકૃતિઓ, અને સાતમી સદીનું પરશુરામેશ્વર — ઉત્તર ભારતમાં ઊભેલી લગભગ કોઈપણ ઇમારત કરતાં જૂનું.
પુરીથી દસ મિનિટ દૂરનું રઘુરાજપુર એક જ શેરીનું ગામ છે જ્યાં દરેક ઘર પટચિત્રનો સ્ટુડિયો છે — આંબલીની લુગદીથી તૈયાર કરેલા કપડા પર કુદરતી રંગો, સદીઓથી જગન્નાથ પરંપરા સાથે જોડાયેલી કળા. તમે કામ જુઓ, ચા પીઓ, અને સીધું ચિત્રકાર પાસેથી ખરીદો. પુરી-ભુવનેશ્વર માર્ગ પરનું પિપિલી આભલા-ભરતની એપ્લિક ચંદરવા અને ફાનસ બનાવે છે જે ઓડિશાનાં અડધાં મંદિરોમાં લટકે છે.
ધૌલી એ સ્થળ છે જ્યાં કલિંગ યુદ્ધે અશોકને બૌદ્ધ ધર્મ તરફ વાળ્યા હોવાનું કહેવાય છે; ટેકરીના પગથારે એમનો શિલાલેખ આજેય છે, ઉપર દયા નદીના મેદાન પર નજર રાખતો આધુનિક સફેદ શાંતિ સ્તૂપ. શહેરની બીજી બાજુ ઉદયગિરિ અને ખંડગિરિ ટેકરીઓ ઈસવીસન પૂર્વે પહેલી સદીમાં કોતરાયેલી જૈન સાધુઓની ગુફાઓથી ભરેલી છે — બે માળની રાણી ગુંફા સહિત. બંને મળીને નિરાંતનો અડધો દિવસ માગે છે.
અંદાજિત
જમીન પરનો રોજિંદો ખર્ચ, વ્યક્તિદીઠ — ખાવાનું, સ્થાનિક વાહન અને પ્રવેશ ટિકિટ, પેકેજની બહાર.
કરકસરથી
₹1,200
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
સ્ટ્રીટ ફૂડ, જાહેર વાહન, એક પેઇડ સ્થળ
આરામદાયક
₹2,800
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
રેસ્ટોરન્ટ ભોજન, ટૅક્સી, એક-બે ટૂર
લક્ઝરી
₹8,000
રોજ, વ્યક્તિદીઠ
ફાઇન ડાઇનિંગ, પ્રાઇવેટ કાર, પ્રીમિયમ અનુભવ
વિઝા
આ ભારતમાં જ પ્રવાસ છે. હોટેલ ચેક-ઇન અને ફ્લાઇટ માટે સરકારી ફોટો ઓળખપત્ર સાથે રાખો — આધાર, પાન, પાસપોર્ટ કે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ.
વ્યવહારુ વાતો
જગન્નાથ મંદિરના રસોડે રંધાઈને પરિસરની અંદરના આનંદ બજારમાં વેચાતું ભોજન — ભાત, દાલમા, મીઠી ખીરી અને ઘણું બધું, પાંદડાની થાળીમાં, દેશભરના યાત્રીઓ સાથે જમીન પર બેસીને. નિયમથી જ સંપૂર્ણ શાકાહારી, ડુંગળી-લસણ પણ નહીં. હિન્દુ પ્રવાસી માટે ઓડિશાનું આ એક અનિવાર્ય ભોજન છે.
કાચા પપૈયા, કોળા અને રીંગણ સાથે રાંધેલી તુવેર દાળ, પંચ ફોરણનો વઘાર — રાજ્યની રોજિંદી વાનગી અને સ્વાભાવિક રીતે શાકાહારી. પૂરી ઓડિયા થાળીમાં ભાજી, બડી ચૂરા અને ખટા ઉમેરાય — ટમેટા અને સૂકી કેરીની ખાટી-મીઠી ચટણી. આંધ્રના ખાણા કરતાં મરચું હળવું, અને ધારો એના કરતાં ગુજરાતી ગળપણની વધુ નજીક.
તાજું છેના ખાંડ અને એલચી સાથે મસળીને ઉપરથી કારામેલ થાય ત્યાં સુધી શેકેલું — નામનો શાબ્દિક અર્થ જ બળેલું પનીર. મૂળ નયાગઢ જિલ્લાનું, અને રાજ્યની ઓળખ સમી મીઠાઈ; પુરીના મંદિરની ગલીઓમાં અને ભુવનેશ્વરની મીઠાઈની દુકાનોમાં મળતી એ બન્યાના દિવસે જ શ્રેષ્ઠ.
પાપલેટ, ઝીંગા અને કરચલા પરોઢે હોડીઓમાંથી ઊતરે છે અને સાંજ સુધીમાં બીચ-રોડની ભઠ્ઠીઓ પર પહોંચે છે. તે દિવસે ઊતરેલું જ મંગાવો અને આગ પર ચઢે તે પહેલાં ભાવ પૂછી લો. ઝૂંપડી-રેસ્ટોરાંથી ખચકાતા હો તો હોટેલનાં રેસ્ટોરાં ભાત સાથે હળવી ચિંગુડી (ઝીંગા) કરી બનાવે છે.
પુરી નવસો વર્ષથી ચુસ્ત શાકાહારી યાત્રીઓને જમાડે છે, એટલે શુદ્ધ શાકાહાર માટે આ સૌથી સહેલાં દરિયાઈ રાજ્યોમાંનું એક છે — મહાપ્રસાદ પોતે જ સાત્વિક છે. પુરી અને ભુવનેશ્વર બંનેમાં થાળી પીરસતી ગુજરાતી અને મારવાડી લોજ છે, અને હોટેલો એક દિવસની જાણ સાથે જૈન ભોજન રાંધે છે. ચિલિકાની દિવસ-સફર જ ખાલી જગ્યા છે; ત્યાં અમે ભાથું સાથે રખાવીએ છીએ.
બુકિંગ વખતે ભોજન પસંદગી જણાવો — શાકાહારી, જૈન કે હલાલ — અને અમે તમારી ઇટિનરરીની દરેક હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટને જાણ કરીશું.
આ ખાનગી ગાડીનું રાજ્ય છે. ભુવનેશ્વર, પુરી અને કોણાર્ક સારા રસ્તે આશરે 35 થી 65 કિમીની બાજુઓવાળો સુઘડ ત્રિકોણ બનાવે છે, અને દિવસ માટે ડ્રાઇવર સાથેની સેડાન જ પ્રમાણભૂત અને સમજદારીની ખરીદી છે. ભુવનેશ્વર શહેરમાં એપ-કેબ અને રિક્ષા મળે છે. ચિલિકા માટે પુરીથી સાતપડા કે ચેન્નાઈ હાઇવે પરથી બરકુલ સુધી ગાડીમાં જઈને સરકારી જેટીથી લાઇસન્સવાળી હોડી લેવાય — ચઢતાં પહેલાં રૂટ અને કલાકો નક્કી કરી લો. ભુવનેશ્વર-પુરી વચ્ચે ટ્રેનો ઘણી છે, પણ ટૂંકા પ્રવાસમાં બદલવાનો સમય વસૂલ થતો નથી.
પ્રવાસ માર્ગદર્શિકા
મહિનાવાર હવામાન, પૈસા, પ્લગ, ખાવાનું, ખરીદી અને નાની વાતો જે કોઈ કહેતું નથી.
